Maakbaarheid ontleren

Een paar dagen geleden kwam ik een video tegen op TikTok over maakbaarheid en controle en hoe dat eigenlijk een illusie is. Het was zo’n video waarbij je eigenlijk wil door scrollen, maar toch blijft hangen, omdat iets erin je raakt. Ook later bleef de inhoud hangen. Want het maakbaarheidsprincipe is precies wat ik probeer te ontleren.

Het idee van maakbaarheid en controle over het leven is iets waar ik en vele anderen mee zijn opgegroeid. Met naast maakbaarheid ook het idee dat als dingen niet lukken, dat dat persoonlijk falen is, terwijl dat vaak helemaal niet zo is. We werden opgevoed met dingen als ‘je kan alles worden, als je er maar hard genoeg voor werkt’.

Maar zo werkt de wereld niet.

Niet alles is maakbaar. Sterker nog, ik durf wel te zeggen dat de belangrijkste dingen in het leven juist niet maakbaar zijn. Zoals gezondheid, familie, liefde en vriendschap. Maar ook of je een dak boven je hoofd hebt, of je in veiligheid leeft en waar je wieg stond. Dat zijn geen dingen die maakbaar zijn; dat zijn omstandigheden en kwesties van pure toeval, geluk of pech.

Het idee van maakbaarheid geeft ons een gevoel van controle; vanuit dat opzicht is het ook heel logisch dat we erop terugvallen. Maar het is ook schadelijk, bijvoorbeeld als je ziek wordt, iemand verliest of vastloopt in het leven. Dan blijkt de wereld opeens niet zo maakbaar als je altijd dacht en wordt die pech in plaats van pech persoonlijke schuld. Zo wordt armoede persoonlijk falen, ziekte een individueel probleem en pech een gebrek aan inzet. Zo verschuiven we de verantwoordelijkheid van beleid naar individuen. Want als succes een keuze is, dan is ongelijkheid te rechtvaardigen.

We worden door het idee van maakbaarheid streng voor onszelf en voor anderen. Daarnaast houdt het bestaande ongelijkheid in stand.

Ik probeer het te ontleren, voor mezelf en de wereld om me heen. Want het leven is niet maakbaar, en ik denk hoe meer ik dat besef en hoe meer ik dat ook leer, hoe meer ruimte er ook komt voor mezelf om zacht te zijn en voor anderen. Het leven is geen project dat je kan perfectioneren. En zolang we blijven geloven dat alles maakbaar is, blijven we ook geloven dat falen individueel is.

Ontleren van maakbaarheid is niet alleen iets wat je voor jezelf doet, maar iets voor de hele maatschappij. Het is een weigering om pech als schuld te blijven zien en om systemen die mensen laten vallen te blijven rechtvaardigen met het verhaal dat iedereen het had kunnen redden als ze maar genoeg hun best hadden gedaan.

— Merel